Barnamenningarhús

Rétt eins og aðrir foreldrar nýt ég þess að eyða tíma með mínum börnum og oftar en ekki gerum við okkur ferð í Borgarbókasafnið eða í eitthvert af mörgum listasöfnum hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef til vill er það meira gert af mínum áhuga en áhuga barnanna, en það læra börn sem fyrir þeim er haft. Á þessum stöðum kynnast þau umhverfi sem annars yrði þeim framandi. Að sitja á leðursófa á Kjarvalsstöðum og horfa á vel samsetta jarðarliti á striga eftir Kjarval getur verið heilt ævintýri fyrir þriggja ára snáða. Sérstaklega ef hann fær svo sjálfur að sitja með sína liti og skapa sitt eigið listaverk, innblásinn af litum Kjarvals. Ég mun halda áfram að stunda bóka- og listasöfn með mínum börnum en vona svo sannarlega að ég geti í framtíðinni notið þessara stunda í húsi þar sem barnamenningu er gert hátt undir höfði. 

Sú hugmynd að stofna barnamenningarhús eða barnamenningarstofnun er síður en svo ný af nálinni og dvelur í huga margra sem vinna að og með barnamenningu sem og annarra. Í októbermánuði 2008 var á Alþingi flutt tillaga til þingsályktunar um stofnun barnamenningarhúss. Þar er ályktað að fela menntamálaráðherra að setja á stofn starfshóp sem undirbúi stofnun barnamenningarhúss, móti því stefnu, finni hentugt húsnæði og geri tillögu um fjárhagsgrundvöll til fimm ára. Þar segir einnig að barnamenningarhús verði miðstöð fyrir menningarstarf fyrir börn, með börnum og skapað af börnum. Ennfremur var stefnt að því að gæti hafið störf á degi barnsins í maímánuði 2010. Tillögunni var vísað til Menntamálanefndar en þar hefur hún hvorki verið afgreidd né endurflutt fram að þessu. Í ljósi núverandi þjóðfélagsaðstæðna þarf engan að undra þær lyktir. Hins vegar sýnir það að áhugi ráðamanna á stofnun barnamenningarhúss er fyrir hendi.

Hvernig hugsar fólk sér barnamenningarhús á Íslandi? Einn kann að sjá fyrir sér stað þar sem öllum íslenskum barnabókum sé haldið til haga, það safn gert sérstaklega aðgengilegt börnum og á þeirra forsendum, meðan annar sér stað þar sem foreldrar og börn eiga gæðastundir saman, geta horft á leiksýningu, farið á tónleika, jafnvel fengið sér hressingu á sérlega barnvænum veitingastað, allt á forsendum barnanna. Enn annar sér fyrir sér sambland þessa, stað þar sem haldið er utan um barnamenningu, það sem er skapað fyrir börn, en börn eigi þar samt sem áður afdrep og geti komið á sínum forsendum, upplifað og skapað. Hvað sem þessu líður þá er markmiðið það sama; að styðja við barnamenningu og gefa henni verðugan sess í okkar fjörmiklu menningarflóru.

Þegar horft er til barnamenningarhúss þá verður að hafa í huga þrískiptingu barnamenningar. Menning sem er sköpuð af börnum: Börn eiga og þurfa sitt eigið rými, sína eigin heterótópíu þar sem þau geta mótað sína eigin menningu þrátt fyrir að það geti verið undir stjórn fullorðinna. Þarna er átt við það sem er sjálfsprottið frá börnunum t.d. leikir eða söngvar. Hér fær ímyndunarafl barnanna að njóta sín. Menning fyrir börn: Það sem er skapað börnum til gleði og ánægju en af fullorðnum. Hér koma t.d. leikhús við sögu, bókmenntir, barnasöngvar, myndskreytingar og margt fleira. Menning með börnum: Eitthvað sem hinn fullorðni gerir með börnum. Það getur verið innan veggja heimilisins, óformleg verkefni sem börn og foreldrar vinna saman, eitthvað sem börnin sjá sjálf um eða eiga í samstarfi við fullorðna. Undir þetta fellur einnig sérhæft frístundastarf  á borð við skipulagðar tómstundir, íþróttir eða listnám. Slíkt er skipulagt af fullorðnum og ekki sjálfsprottið hjá börnum.

Hver er tilgangurinn barnamenningarhúss og hvert á markmið þess að vera? Þarf húsnæði undir barnamenningu eða dugir skúffa í lítilli skrifstofukytru? Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að barnamenning býr í húsi, þarf þá húsið að vera gætt ævintýralegum ljóma og búa yfir litfagurri sögu eða gæti barnamenningarhús dafnað í óspennandi og óævintýralegu húsnæði? Sumir segja að nú sé lag á meðan margt húsnæði stendur autt og ónotað meðan aðrir telja skynsamlegra að hefjast handa nú þegar og byrja þá smátt frekar en að alls ekki. Ég ætla ekki að dvelja við þessar spurningar heldur varpa þeim til lesenda. Hins vegar vil ég með þessari litlu grein kynna stuttlega efni ritgerðar minnar sem ég vinn að í námi mínu í menningarstjórnun við Háskólann á Bifröst. Í ritgerðinni birtast niðurstöður viðræðna við átta einstaklinga sem á einhvern hátt koma eða hafa komið að barnamenningu. Bakgrunnur viðmælendanna er ólíkur en þrátt fyrir það hafa þeir svipaðar hugmyndir um hvernig barnamenningarhús á að vera.

 Hugmyndir viðmælenda minna um starfsemi barnamenningarhúss eru margar en flestir eru sammála um að slíkt hús þurfi að sinna öllum þremur þáttum barnamenningar sem minnst var á hér á undan. Því sem fullorðnir gera fyrir börn og skapa þeim til gleði, ánægju og uppfræðslu en líka halda í það sem börn hafa sjálf skapað í gegnum tíðina. Börn eru afar hugmyndarík, það sést vel í barnaleikjum og barnalífi á öllum öldum og nauðsynlegt er að halda utan um og styrkja það frjósama hugmyndaríki.  Vel má hugsa sér að það yrði gert með því að veita börnum aðstöðu til sköpunar og aðstöðu til varðveislu þess sem þegar hefur verið gert.  Einn viðmælandi minn sér fyrir sér öflugt barnabókasafn, ekki ólíkt þeim söfnum sem við þekkjum nú þar sem ekki einungis bækur eru til staðar, heldur líka mynddiskar, tónlist og annað sem gefið hefur verið út fyrir börn. Á sama stað væri upplýsingamiðstöð sem héldi utan um alla viðburði er varða börn og allt sem er gert fyrir börn og foreldra þeirra. Þar á að vera hægt að leita upplýsinga um hvaða listnám er í boði fyrir börn, hvaða barnaleikrit eru á boðstólum um þessar mundir, eða barnatónleikar. Slíkt gæfi litlum atvinnuleikhópum sem og tónlistarmönnum færi á að auglýsa sína viðburði án mikils kostnaðar. Á sama stað sér þessi  sami viðmælandi fyrir sér lítinn tónleikastað þar sem börn sjálf gætu haldið tónleika og þar væru einnig haldnir tónleikar þar sem tónlist væri spiluð sérstaklega ætluð börnum. Myndlistasýningar ættu þar einnig heima, leikhús og annað sem veitir börnum gleði og ánægju.

Í barnamenningarhúsi er öllum listgreinum gert jafn hátt undir höfði, þar fá allar listgreinar sitt vægi. Húsið á að styðja við þá starfsemi sem nú þegar er unnin í þágu barnamenningar. Þar geta leikir og lærðir fengið upplýsingar frá ofurbókaverðinum sem heldur vel utan um svona upplýsingagjöf og miðlar visku sinni af mikilli reisn. Listgreinar styðja hver aðra. Það er til að mynda erfitt að ímynda sér barnabækur án myndskreytinga og tónlist styður við leiklist og getur ýtt undir ímyndunarafl barna. Með því að hafa starfsemina sem fjölbreyttasta finnur hver og einn alltaf eitthvað við sitt hæfi og hver veit nema barnið kynnist þeim þætti menningar sem það hefði annars ekki kynnst. Í barnamenningarhúsi verður menningarlegt uppeldi til.

Barnamenningarhús er miklu meira en staður þar sem hinir fullorðnu halda utan um bækur, tónlist, kvikmyndir, leikrit og annað sem skapað er fyrir börn. Barnamenningarhús er fyrir börn og á að vera fyrir börn. Þau eiga að geta komið þangað á sínum eigin forsendum, skapað og upplifaðmeð öðrum hætti en í  dæmigerðum söfnum þar sem fremur er miðað við að horfa en ekki snerta.

Hver á að koma að rekstri og stofnun barnamenningarhúss?

Almennt aðgengi að barnamenningarhúsi þarf að vera mjög gott. Tryggja  þarf aðgang allra barna að húsinu án þess að aðgangseyrir verði þar áþreifanleg hindrun.  Það er nokkuð ljóst að barnamenningarhús verður ekki að stofnað með gróðasjónarmið fyrir augum.  Þó er ekki þar með sagt að það verði án gróða, en sá gróði sem þar fellur til er ekki áþreifanlegur. Flestir þeirra sem ég talaði við vegna ritgerðar minnar sáu fyrir sér að húsið yrði á höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar á það að þjóna á landsvísu og gefa barnamenningu um allt land góðan gaum. Það er einfaldast að sjá fyrir sér að ríkið,borg eða ríki og borg í sameiningu komi að rekstri hússins.

Barnamenningarhús er hagsmunamál þjóðarinnar. Sjá má fyrir sér breiðari aðkomu að rekstrinum t.d. af hálfu stéttarfélaga, lífeyrissjóða eða annarra aðila þar sem almenningshagsmunir eru hafðir að leiðarljósi. Þó að í því landslagi sem núna ríkir í þjóðfélaginu sé erfitt að sjá slíkt fyrir sér þá er hér hugsað til framtíðar. Með því að opinberir aðilar sjái um rekstur barnamenningarhússins er hlutleysi þess betur tryggt en ef einkaaðilar koma þar að eingöngu. Það er líklegt að róðurinn gæti orðið of þungur fyrir einkaaðila sem hefði þá áhættu í för með sér að reksturinn yrði ótryggur og þar með starfsemin. Hún á heldur ekki eingöngu að vera bundin áhuga og drifkrafti einnar manneskju eins og einn viðmælandinn bendir á. Eflaust búa margir yfir þeim mikla eldmóði og krafti sem þarf til að vinna hörðum höndum að stofnun barnamenningarhúss. En hvað ef önnur brýnni verkefni kalla eða heilsan bilar í miðju kafi?  Hvað verður þá um það verkefni sem byrjað var á? Að búa yfir eldmóði og krafti er vissulega góður kostur þegar byggja skal upp gott og farsælt starf, en það þarf fyrir alla muni að tryggja rekstur barnamenningarhúss til framtíðar og byggja það á traustum grunni.

Enn sem komið er hefur barnamenning almennt ekki verið jafn vel metin og menning fyrir fullorðna. Kannski er það vegna þess að hún gefur ekki af sér eins mikinn aur til skamms tíma. En það má vel deila um áhrifin til lengri tíma, þau börn sem upplifa menningu, fara á söfn, tónleika, leikhús o.fl. eru líklegri til að halda því áfram þegar þau eldast og þroskast. Barnamenningarhús ætti að vera ein af okkar lykilstofnunum, hús sem heldur uppi nafni barnamenningar og gefur henni það vægi sem hún á svo sannarlega skilið.

Er til staður sem sinnir vel barnamenningu og hægt væri að tengja barnamenningarhús við? Margir viðmælenda minna nefndu menningarmiðstöðina Gerðuberg sem vissulega hefur gert vel við barnamenningu. En hlutverk Gerðubergs byggir á fleiri þáttum og sinnir öllum aldri. Einhverjir nefndu einnig Borgarbókasafnið, sem vissulega gerir vel varðandi barnamenningu og kraftar safnsins gætu svo sannarlega nýst barnamenningarhúsi. En hlutverk borgarbókasafnsins er margþætt og það þjónar öllum aldurshópum. Þessir aðilar gætu vel átt einhvers konar samstarf við barnamenningarhús, sem yrði þeim og fleirum sem vinna eingöngu fyrir börn eða með börnum, stuðningur.

Aldrei verður of oft kveðið að Barnamenningahús á að vera hugsað sem hrein viðbót við menninguna en ekki eitthvað sem tekur frá öðrum. Þeir sem nú þegar sinna barnamenningu eiga að sjá sinn hag í því að leita til barnamenningarhúss. Það er mikilvægt að passa uppá að húsið nýtist sem sá stuðningur við það sem fyrir er. Stofnun barnamenningarhúss má ekki verða til þess að sá fjárhagslegi stuðningur sem nú þegar er við listamenn eða listahópa sem vinna að sköpun fyrir börn falli niður. Barnamenningarhús á  að vera hvetjandi fyrir  þá sem nú þegar sinna barnamenningu að halda áfram að sinna sinni vinnu.   Vel mætti skoða að barnamenningarhús kæmi að styrktarmálum og innan þess vébanda verði barnamenningarsjóður starfræktur.

Stofnun barnamenningarhúss varðar alla. Slík stofnun er ekki bara hús sem geymir upplýsingar um starfsemi fyrir börn eða hvað börn eru að gera heldur gefur það bernskunni vægi. Það er staður þar sem fullorðnir komast í návígi við sína eigin bernsku  og staður þar sem börn og fullorðnir upplifa góða hluti saman. Barnamenningarhús er miðstöð þar sem börn koma á sínum forsendum, upplifa og skapa. Stofnun slíkts húss á Íslandi myndi verða lyftistöng undir menningarlegt uppeldi og styðja við þá einstaklingar og stofnanir sem nú þegar sinna barnamenningu.  

Greinin birtist í tímaritinu "Börn og menning" í apríl 2010